หลังจากที่ได้เข้าพรรษาครบ 3 เดือนแล้ว ก็ถึงวันขึ้น 15 เดือน 11 ก็จะเป็นวันออกพรรษา และวันเป็นมหาปวารณาของพระภิกษุสงฆ์ ซึ่งหมายถึง วันที่พระภิกษุสงฆ์ทุกรูปทั้งพระผู้ใหญ่และพระผู้น้อยต่างเปิดโอกาสอนุญาตแก่กันและกัน ให้ว่ากล่าวตักเตือนกันได้ด้วยจิตที่เมตตา โดยมีคำกล่าวปวารณาเป็นภาษาบาลีว่า “สังฆัมภันเต ปะวาเรมิ ทิฏเฐนะ วา สุเตนะ วา ปะริสังกายะ วา วะทันตุ มัง อายัสมันโต อะนุกัมปัง อุปาทายะ ปัสสันโต ปฏิกกะริสสามิ” แปลได้ใจความว่า “”ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ กระผมขอปวารณาต่อสงฆ์ หากท่านทั้งหลายได้เห็น ได้ยิน หรือสงสัย ว่า…กระผมได้ทำสิ่งที่ไม่ถูกต้อง ขอท่านทั้งหลายโปรดอนุเคราะห์ว่ากล่าวตักเตือนกระผมด้วย เมื่อกระผมมองเห็นแล้ว จักประพฤติตัวเสียใหม่ให้ดี”
ซึ่งการปวารณานี้ เกิดขึ้นเพราะ การอยู่จำพรรษารวมกันตลอดระยะเวลาสามเดือน อาจมีข้อประพฤติปฏิบัติที่ไม่ดีไม่งามเกิดขึ้นโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงใช้วิธีการปวารณาให้ว่ากล่าวตักเตือนซึ่งกันและกันได้ เพื่อพระภิกษุที่ได้เห็นหรือแม้แต่ได้ยินได้ฟังเรื่องไม่ดีไม่งามอะไรก็ตาม ให้กล่าวแนะนำตักเตือนได้ คือ พระผู้มีพรรษามากก็กล่าวตักเตือนพระผู้มีพรรษาน้อยได้ และพระผู้มีพรรษาน้อยก็สามารถกล่าวชี้แนะถึงข้อบกพร่องของพระผู้มีพรรษามากได้เช่นกัน ซึ่งทางเพศฆราวาสเองก็สามารถทำการปวารณาต่อตนเองและผู้อื่นได้ด้วย
แต่ทั้งนี้ การใช้คำพูดหรือวาจาในการปวารณานั้น ต้องมีหลักจิตวิทยาในการพูด และผู้รับข้อมูลต้องมีจิตใจเปิดกว้าง ไม่โกรธ เมื่อต้องได้รับการตักเตือนจากบุคคลอื่น แต่ในสังคมไทยแล้วส่วนมาก ผ้าอาวุโสมักจะแนะนำ ตักเตือนผู้ด้อยอาวุโสตามธรรมเนียมปฏิบัติ
หลังจากผ่านวันออกพรรษา แล้วก็จะเป็นวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11 ซึ่งเรียกว่า เป็นวันเทโวโรหณะ ในปี 2562 นี้ ตรงกับวันจันทร์ ที่ 14 ตุลาคม 2562 ซึ่งโดยปกติแล้ววันออกพรรษา และวันตักบาตรเทโวโรหณะ จะไม่ใด้เป็นวันหยุดราชการ แต่ในปีนี้ตรงกับวันหยุดชดเชยวันคล้ายวันสวรรคตขององค์ล้นเกล้ารัชกาลที่ 9 ทำให้วันเทโวโรหณะปีนี้เป็นวันหยุดราชการ หากไปอ่านบทความที่ผู้รู้หลายท่านได้กล่าวไว้ วันเทโวโรหณะ เป็นวันที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากสวรรค์ ชั้นดาวดึงส์ในเวลาเช้าวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11 หลังจากที่พระองค์ทรงจำพรรษาที่นั้นเป็นเวลา 3 เดือน เพื่อไปแสดงธรรมโปรดพระมารดา เมื่อพระองค์เสด็จลงมาจากสวรรค์ชาวดาวดึงส์ ชาวเมืองได้รับทราบจึงพากันไปรอพระองค์เพื่อตักบาตรที่นั่น
กล่าวกันว่า ในวันนี้ได้เกิดเหตุอัศจรรย์ คือ เทวดา มนุษย์ และสัตว์นรก ต่างมองเห็นซึ่งกันและกัน จึงเรียกวันนี้อีกชื่อหนึ่งว่า วันพระเจ้าเปิดโลก คือ เปิดให้เห็น กันทั้ง 3 โลก และประเพณีกันตักบาตรเทโวโรหณะนั้น ได้สืบทอดมาถึงประเทศไทย และเรียกชื่อสั้น ๆ ว่า “ตักบาตรเทโว”
การตักบาตรเทโว ได้ปฏิบัติทุกวัดเหมือนกันหมด แต่จะมีบางวัดที่มีลักษณะแตกต่างกันออกไป โดยเฉพาะวัดที่บันไดสูง ๆ ก็จะจำลองคล้ายกับพระพุทธเจ้าเสด็จลงมาจากชั้นดาวดึงส์นั่นเอง ในขณะที่หลายจังหวัดได้นำประเพณีการตักบาตรเทโว มาเป็นจุดขาย เช่น การตักบาตรข้าวต้มลูกโยน จังหวัดสระบุรี ได้อ่านบทความทางอินเตอร์เน็ตแล้วน่าสนใจและไปเที่ยวเป็นอย่างยิ่ง
สำหรับการเตรียมของตักบาตรเดี๋ยวนี้นิยมเป็นข้าวสารอาหารแห้ง เนื่องจากสามารถเก็บไว้ได้นาน หรือทางวัดอาจจะนำไปบริจาคให้หน่วยงานหรืออื่นๆ อันจะก่อประโยชน์สูงสุดในการตักบาตร ท่านใดไม่ติดธุระ ท่านใดไม่ได้ปฏิบัติงาน หากมีเวลาไปตักบาตรเทโวโรหณะ กันนะครับ เพราะนอกจากจะเป็นการอนุรักษ์วัฒนธรรมที่ดีงามของชาวพุทธแล้ว ยังส่งเสริมให้คนไทยรู้จัก “ให้” มากขึ้น
